Europejskie prawo bardzo rygorystycznie reguluje bezpieczeństwo kosmetyków, ale także oznakowanie, skład i warunki obrotu kosmetykami.

W Polsce przepisy prawa dotyczące kosmetyków zawarte są w ustawie o kosmetykach z dnia 30 marca 2001 roku. Ustawa powstała poprzez adaptację do polskiego prawa przepisów dyrektywy kosmetycznej, czyli dyrektywy Rady 76/768/EWG. Prawo dotyczące kosmetyków jest identyczne we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Takie rozwiązanie pozwala na zapewnienie identycznego poziomu bezpieczeństwa we wszystkich krajach, a z drugiej strony na swobodną wymianę towarów w obrębie UE.

Ustawodawstwo kosmetyczne reguluje bezpieczeństwo kosmetyków, skład, oznakowanie, warunki produkcji i obrotu, dokumentację, wykonywanie testów na zwierzętach i sposób nadzorowania przez władze.

Warto podkreślić, że wyłączną odpowiedzialność za zgodność produktu z przepisami prawa i jego bezpieczeństwo ponosi producent, czyli firma, która wprowadza kosmetyk do obrotu na terenie UE.

Skład kosmetyków
Ustawa o kosmetykach dość szczegółowo reguluje skład kosmetyków. Ma to na celu zapewnienie bezpieczeństwa kosmetyków konsumentom i stanowi punkt wyjścia dla najważniejszego dokumentu w dossier kosmetyku, tzw. oceny bezpieczeństwa gotowego produktu

Skład kosmetyków regulowany jest poprzez system list:

• listę substancji niedozwolonych do stosowania w kosmetykach
• listy substancji dozwolonych z ograniczeniami, w tym listy: barwników, konserwantów i filtrów UV.

Wśród substancji niedozwolonych do stosowania w kosmetykach znajdują się m.in. substancje pochodzące z ciała ludzkiego, rakotwórcze, mutagenne i działające szkodliwie na rozrodczość, substancje promieniotwórcze, narkotyki, wiele alkaloidów, antybiotyki, wiele naturalnych wyciągów roślinnych i inne.

Składniki, wymienione na listach substancji dozwolonych z ograniczeniami mogą być stosowane tylko zgodnie z określonymi warunkami. Te warunki to na przykład maksymalne dozwolone stężenia lub ostrzeżenia, które należy umieścić na opakowaniu.

Nie istnieje lista substancji dozwolonych do stosowania w kosmetykach. Pozostałe składniki, które nie podlegają uregulowaniom są skrupulatnie analizowane podczas oceny bezpieczeństwa kosmetyku.

W kosmetyku mogą się znajdować śladowe ilości substancji niedozwolonych do stosowania, ale tylko wtedy, gdy substancji tych nie można wyeliminować w procesie produkcji oraz gdy kosmetyk zawierający takie substancje jest bezpieczny. Warunki te muszą być spełnione łącznie. Podczas oceny bezpieczeństwa kosmetyku obecność tych substancji musi zostać dokładnie przeanalizowana przez tzw. safety assessora. (osobę przeprowadzającą ocenę bezpieczeństwa). Ponieważ zanieczyszczenia kosmetyku nie są składnikami kosmetyku, nie są uwzględniane w wykazie składników na opakowaniu.

Bezpieczeństwo kosmetyków
Przed wprowadzeniem do obrotu każdy kosmetyk podlega rygorystycznej ocenie bezpieczeństwa. Jest to wieloetapowa procedura, której główne elementy to szczegółowa analiza danych toksykologicznych dla poszczególnych składników kosmetyku i wyników badań gotowego produktu.

W ocenie bezpieczeństwa kosmetyku uwzględnia się ponadto:

• sposób i miejsce aplikacji czyli jak i na jaki obszar ciała kosmetyk będzie stosowany
• grupę odbiorców, dla których jest on przeznaczony,
• w sposób szczególny ocenia się kosmetyki do higieny intymnej oraz przeznaczone dla dzieci poniżej trzeciego roku życia.

Zgodnie z prawem ocenę bezpieczeństwa obowiązkowo wykonuje się dla każdego kosmetyku, który trafia na rynek. Za zapewnienie tej oceny odpowiada producent kosmetyku, ale wykonuje ją specjalista (safety assessor), który musi posiadać obszerną wiedzę i doświadczenie w zakresie: przepisów prawa, oceny ryzyka substancji chemicznych, dermatologii i fizjologii, toksykologii, w tym farmakologii i toksykokinetyki, chemii, w tym fizykochemii, chemii organicznej i nieorganicznej, kosmetologii, mikrobiologii, farmakognozji, botaniki, biologii i wielu innych dziedzin.

Więcej informacji znajdziesz w sekcji Bezpieczeństwo kosmetyków. Zaś o tym, w jaki sposób odbywa się ocena bezpieczeństwa każdego kosmetyku przeczytasz w sekcji Jak się ocenia bezpieczeństwo kosmetyków?

Oznakowanie kosmetyków
Ustawa o kosmetykach szczegółowo reguluje sposób oznakowania kosmetyków. Niektóre informacje są umieszczane obowiązkowo, są to:

• nazwa kosmetyku
• adres producenta
• numer partii kosmetyku
• ilość nominalna (nie ma jej tylko na niektórych bezpłatnych próbkach i produktach o pojemności poniżej 5 g lub 5 ml)
• termin trwałości lub znak PAO (takiego oznakowania nie ma tylko w wyjątkowych przypadkach, np. na produktach jednorazowych i aerozolach)
• skład jakościowy, czyli wykaz składników kosmetyku. Wykaz ten powinien także znajdować się na opakowaniu lub w miejscu sprzedaży,
• funkcja kosmetyku, jeżeli nie wynika ona jednoznacznie z jego prezentacji

W wielu przypadkach na kosmetyku umieszczone są dodatkowe ostrzeżenia. Ich obecność najczęściej wynika z zawartości w kosmetyku określonych składników, np. kosmetyki zawierające kwas salicylowy muszą nosić ostrzeżenie „nie stosować dla dzieci poniżej trzech lat”, zaś kosmetyki zawierające chlorek benzalkonium muszą posiadać ostrzeżenie „unikać kontaktu z oczami”. Ostrzeżenia mają zapewnić bezpieczne stosowanie kosmetyku, dlatego zawsze czytaj je uważnie i stosuj się do nich.

Niektóre elementy oznakowania, jakie znajdziesz na kosmetyku wynikają z innych aktów prawnych. Zestawienie tych znaków znajdziesz w sekcji Oznakowanie kosmetyków.

Testy na zwierzętach
W Europie obowiązuje całkowity zakaz testowania kosmetyków na zwierzętach oraz sprzedaży kosmetyków, które były w ten sposób badane. Zakazane jest również testowanie składników kosmetyków. Od 11 marca 2009 zakazane są wszystkie testy składników kosmetyków na zwierzętach, z wyjątkiem badań toksyczności dawki powtarzanej, toksykokinetyki i wpływu na rozrodczość.

11 marca 2013 wejdzie w życie całkowity zakaz testowania składników kosmetyków na zwierzętach, niezależnie od dostępności metod alternatywnych, czyli całkowicie zastępujących wykorzystanie zwierząt.

Więcej o strategii UE w zakresie zastępowania testów na zwierzętach metodami alternatywnymi przeczytasz w sekcji Kosmetyki a testy na zwierzętach.

Wprowadzanie kosmetyków do obrotu
Każdy kosmetyk, który trafia na rynek musi zostać przebadany i oceniony pod względem bezpieczeństwa. Musi też posiadać skompletowaną dokumentację.

Dodatkowo, przed wprowadzeniem na rynek każdy kosmetyk musi zostać zarejestrowany w Krajowym Systemie Informowania o Kosmetykach. Dane o kosmetykach, które są gromadzone w tym systemie dostępne są tylko dla inspektorów Państwowej Inspekcji Sanitarnej i służą do celów nadzoru.

W systemie gromadzone są także dane dotyczące przypadków niepożądanych, zgłaszane przez lekarzy. Jeśli konsument zgłasza się z objawami niepożądanymi po zastosowaniu kosmetyku, a które są potwierdzone przez lekarza ma on obowiązek zgłosić taki przypadek do Krajowego Systemu Informowania o Kosmetykach.

Dodatkowo, producent ma obowiązek udostępniania pewnych informacji na żądanie konsumentów.
Są to:

• zawartość substancji niebezpiecznych (czyli klasyfikowanych jako niebezpieczne zgodnie z ustawodawstwem chemicznym) oraz ich ilość (zakresy stężeń)
• informacje o przypadkach niepożądanych wynikających z użycia danego produktu kosmetycznego.

Kosmetyki i ich produkcja - sposób nadzoru
Producenci kosmetyków i produkty kosmetyczne podlegają organom nadzoru, czyli Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz Państwowej Inspekcji Handlowej, które kontrolują warunki produkcji oraz bezpieczeństwo produktu na każdym etapie wytwarzania. To także reguluje ustawa o kosmetykach. Dokumentacja każdego kosmetyku jest w każdym momencie dostępna na żądanie inspekcji. Dokumentacja musi być dostępna we wskazanym na opakowaniu miejscu, na terenie UE.

Jeżeli firma wprowadzająca produkt na rynek lub sam produkt nie spełnia wymagań określonych w ustawie, stosowane są odpowiednie sankcje prawne adekwatne do rodzaju wykroczenia.