Proces starzenia się skóry – dlaczego skóra się starzeje i co możemy zrobić, aby spowolnić ten proces?

Starzenie się skóry jest naturalnym, złożonym i nieuniknionym procesem biologicznym, który rozpoczyna się znacznie wcześniej, niż pojawiają się pierwsze widoczne zmarszczki. Z wiekiem stopniowo zmniejsza się zdolność komórek do podziałów, regeneracji oraz utrzymywania prawidłowej struktury tkanek. W efekcie skóra traci swoją sprężystość, jędrność i zdolność do efektywnej odbudowy po działaniu czynników środowiskowych. Starzenie nie jest jednak procesem jednorodnym stanowi bowiem wynik nakładania się mechanizmów biologicznych związanych z upływem czasu oraz czynników środowiskowych, na które w dużej mierze mamy wpływ.

Współczesna dermatologia wyróżnia dwa podstawowe mechanizmy starzenia skóry: starzenie wewnątrzpochodne oraz starzenie zewnątrzpochodne. Starzenie wewnątrzpochodne jest konsekwencją naturalnego upływu czasu i zmian zachodzących w organizmie. Wpływają na nie przede wszystkim uwarunkowania genetyczne, stopniowe skracanie telomerów, zmniejszenie aktywności metabolicznej komórek, zmiany hormonalne oraz kumulacja uszkodzeń materiału genetycznego. Proces ten jest nieunikniony i przebiega u każdego człowieka, choć jego tempo może być różne. Z kolei starzenie zewnątrzpochodne jest efektem przewlekłego oddziaływania czynników środowiskowych, takich jak promieniowanie ultrafioletowe, zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, niewłaściwa dieta, przewlekły stres czy niedobór snu. To właśnie ten rodzaj starzenia odpowiada za większość widocznych oznak starzenia skóry, a co istotne w znacznym stopniu można go ograniczyć poprzez odpowiednią profilaktykę.

Starzenie zaczyna się znacznie głębiej niż powstają zmarszczki

Zmarszczka jest jedynie końcowym efektem wielu zmian zachodzących równocześnie w różnych warstwach skóry. Proces starzenia obejmuje nie tylko naskórek, ale również skórę właściwą, tkankę podskórną, sieć naczyń krwionośnych, zakończenia nerwowe, a nawet mięśnie mimiczne oraz struktury kostne twarzy. Dlatego starzenie nie polega wyłącznie na „utracie kolagenu”.
W młodej skórze wszystkie elementy współpracują ze sobą w sposób niezwykle precyzyjny. Keratynocyty w naskórku nieustannie się odnawiają, fibroblasty produkują kolagen, elastynę, a naczynia krwionośne dostarczają tlen oraz składniki odżywcze. Dzięki temu skóra zachowuje odpowiednią grubość, elastyczność, nawilżenie oraz zdolność do regeneracji. Z wiekiem równowaga pomiędzy procesami syntezy i degradacji zostaje jednak zaburzona. Komórki dzielą się wolniej, maleje aktywność fibroblastów, zwiększa się aktywność enzymów rozkładających białka podporowe skóry, a mechanizmy naprawy uszkodzeń przestają nadążać za ich powstawaniem. W rezultacie skóra stopniowo traci swoje właściwości biomechaniczne i staje się bardziej podatna na uszkodzenia.

Co dzieje się w naskórku?

Naskórek jest najbardziej zewnętrzną warstwą skóry i stanowi pierwszą linię obrony organizmu przed czynnikami środowiskowymi. Zbudowany jest głównie z keratynocytów, które nieustannie przemieszczają się z warstwy podstawnej ku powierzchni skóry, gdzie ulegają złuszczeniu. Jednym z pierwszych efektów starzenia jest właśnie spowolnienie odnowy komórkowej. Keratynocyty dzielą się coraz wolniej, a ich migracja ku powierzchni skóry wydłuża się. W efekcie na powierzchni naskórka dłużej pozostają stare komórki warstwy rogowej, które nadają skórze szorstkość, matowy koloryt oraz nierówną teksturę.  Równocześnie dochodzi do stopniowego spłaszczenia połączenia skórno-naskórkowego (dermal–epidermal junction, DEJ). U młodych osób granica pomiędzy naskórkiem i skórą właściwą ma pofałdowaną budowę, co zwiększa powierzchnię kontaktu obu warstw. Dzięki temu składniki odżywcze i tlen są efektywnie transportowane do naskórka, który sam nie posiada naczyń krwionośnych. Wraz z wiekiem połączenie to ulega spłaszczeniu, zmniejsza się powierzchnia wymiany, a naskórek staje się słabiej odżywiony i bardziej podatny na uszkodzenia mechaniczne. Jest to jedna z mniej widocznych, ale niezwykle istotnych przyczyn utraty jędrności skóry.

Starzenie wpływa również na funkcjonowanie bariery naskórkowej. Zmniejsza się ilość lipidów międzykomórkowych, obniża się zawartość naturalnych czynników nawilżających (NMF), a skóra łatwiej traci wodę. Wzrasta przeznaskórkowa utrata wody (TEWL), czego konsekwencją jest suchość, uczucie napięcia oraz większa podatność na działanie czynników drażniących.  Dodatkowo wraz z wiekiem zmniejsza się liczba mielocytów, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję melaniny. Z jednej strony prowadzi to do zaburzeń pigmentacji i większej skłonności do powstawania przebarwień, z drugiej natomiast osłabia naturalną ochronę skóry przed promieniowaniem UV. Skóra osób starszych staje się więc bardziej podatna na uszkodzenia posłoneczne oraz rozwój zmian nowotworowych.

Zorina A, Zorin V, Kudlay D, Kopnin P. Molecular Mechanisms of Changes in Homeostasis of the Dermal Extracellular Matrix: Both Involutional and Mediated by Ultraviolet Radiation. International Journal of Molecular Sciences. 2022;23(12):6655. doi:10.3390/ijms23126655.

Co dzieje się w skórze właściwej? Dlaczego właśnie tutaj powstają zmarszczki?

Choć pierwsze oznaki starzenia dostrzegamy na powierzchni skóry, ich rzeczywiste źródło znajduje się znacznie głębiej, bo w skórze właściwej. To właśnie tutaj znajdują się fibroblasty odpowiedzialne za produkcję kolagenu, elastyny oraz glikozaminoglikanów, a także sieć naczyń krwionośnych, zakończenia nerwowe i przydatki skóry. Skóra właściwa stanowi rusztowanie dla całej skóry. Dopóki jej struktura pozostaje prawidłowa, skóra jest jędrna, sprężysta i odporna na odkształcenia. Wraz z wiekiem to rusztowanie stopniowo traci swoją wytrzymałość. Najważniejszą komórką skóry właściwej jest fibroblast. To właśnie on odpowiada za syntezę większości składników macierzy zewnątrzkomórkowej, przede wszystkim kolagenu, elastyny oraz kwasu hialuronowego. Fibroblasty nie są jednak komórkami pracującymi w jednakowym tempie przez całe życie. Wraz z wiekiem ich liczba maleje, a pozostałe komórki stopniowo tracą zdolność do efektywnej produkcji nowych włókien podporowych. Jednocześnie słabiej reagują na sygnały stymulujące regenerację tkanek, dlatego procesy naprawcze przebiegają coraz wolniej. W efekcie skóra zaczyna tracić swoją gęstość, elastyczność i zdolność do odbudowy po codziennych mikrouszkodzeniach.

Dlaczego promieniowanie UV niszczy kolagen?

Pod wpływem promieniowania ultrafioletowego w komórkach skóry powstają reaktywne formy tlenu. Są to wysoce reaktywne cząsteczki uszkadzające białka, lipidy oraz materiał genetyczny. Ich nadmierna ilość prowadzi do stresu oksydacyjnego, który uruchamia szereg szlaków sygnałowych odpowiedzialnych za proces starzenia. Jednym z najważniejszych skutków działania reaktywnych form tlenu jest aktywacja białka AP-1. Kompleks ten pobudza ekspresję genów kodujących metaloproteinazy macierzy, czyli enzymy odpowiedzialne za rozkład kolagenu i innych składników macierzy zewnątrzkomórkowej. Jednocześnie promieniowanie UV hamuje aktywność szlaku TGF-β, który w prawidłowych warunkach stymuluje fibroblasty do syntezy nowego kolagenu. Oznacza to, że promieniowanie UV działa na dwa sposoby jednocześnie. Z jednej strony przyspiesza degradację istniejących włókien kolagenowych, a z drugiej ogranicza możliwość ich odbudowy. Z biegiem lat przewaga procesów degradacyjnych staje się coraz większa, dlatego zmarszczki pogłębiają się nawet wtedy, gdy ekspozycja na słońce nie jest już tak intensywna.

Elastyna – dlaczego skóra przestaje wracać do pierwotnego kształtu?

. Dzięki włóknom elastycznym młoda skóra po uśmiechu, zmarszczeniu czoła czy ucisku szybko odzyskuje swoje pierwotne napięcie. Pod wpływem przewlekłego działania promieniowania UV dochodzi jednak do głębokich zmian w strukturze elastyny. Z czasem włókna stają się pogrubiałe, pofałdowane, zdezorganizowane i tracą swoje właściwości biomechaniczne. Proces ten określany jest mianem elastozy posłonecznej i stanowi jedną z najbardziej charakterystycznych cech fotostarzenia. W praktyce oznacza to, że skóra przestaje zachowywać się jak elastyczna tkanina, a zaczyna przypominać materiał wielokrotnie rozciągany i pozbawiony sprężystości. To właśnie dlatego u osób z zaawansowanym fotostarzeniem obserwuje się wiotkość skóry oraz głębokie bruzdy, których nie da się wyjaśnić wyłącznie utratą kolagenu.

Kwas hialuronowy – nie tylko nawilżenie

Powszechnie kojarzony jest z nawilżeniem, jednak jego funkcja jest znacznie szersza. Tworzy on trójwymiarową sieć wypełniającą przestrzeń pomiędzy włóknami kolagenu i elastyny. Dzięki zdolności wiązania ilości wody sięgającej nawet 1000-krotności własnej masy odpowiada za utrzymanie odpowiedniego uwodnienia macierzy zewnątrzkomórkowej, ułatwia transport substancji odżywczych i zapewnia tkankom odpowiednią objętość. Wraz z wiekiem ilość kwasu hialuronowego stopniowo maleje, szczególnie w naskórku oraz skórze poddawanej przewlekłemu działaniu promieniowania UV. Warto podkreślić, że miejscowo stosowany kwas hialuronowy nie odbudowuje utraconych zasobów znajdujących się głęboko w skórze właściwej. Działa przede wszystkim na poziomie powierzchniowym, poprawiając nawilżenie warstwy rogowej oraz właściwości filmu hydrolipidowego. Dlatego produkty kosmetyczne z kwasem hialuronowym są cennym elementem pielęgnacji, jednak nie należy oczekiwać, że samodzielnie odwrócą zaawansowane procesy starzenia odpowiedzialne za powstawanie zmarszczek.

Jak można spowolnić proces starzenia skóry?

Procesu starzenia nie można zatrzymać. Jest on naturalnym elementem funkcjonowania organizmu i wynika z nieuniknionych zmian zachodzących na poziomie komórkowym. Współczesna pielęgnacja dysponuje jednak wieloma metodami pozwalającymi spowolnić tempo starzenia, ograniczyć kumulację uszkodzeń oraz wspierać naturalne mechanizmy regeneracyjne skóry. Należy podkreślić, że skuteczna pielęgnacja przeciwstarzeniowa nie polega na „uzupełnianiu kolagenu” czy „wypełnianiu zmarszczek”. Starzenie jest procesem obejmującym jednocześnie wiele mechanizmów biologicznych: przewlekły stres oksydacyjny, zwiększoną aktywność enzymów degradujących kolagen, spadek aktywności fibroblastów oraz osłabienie bariery naskórka. Najskuteczniejszą strategią spowalniania starzenia pozostaje ograniczenie powstawania nowych uszkodzeń, przede wszystkim poprzez codzienną fotoprotekcję. Działanie to można uzupełnić odpowiednio dobranymi składnikami aktywnymi, takimi jak retinoidy, witamina C, niacynamid, peptydy, ceramidy czy antyoksydanty, które wspierają naturalne mechanizmy naprawcze skóry. Współczesna pielęgnacja przeciwstarzeniowa nie polega więc na „usuwaniu zmarszczek”, lecz na utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania skóry i spowalnianiu procesów prowadzących do ich powstawania.

Bibliografia:

1. Baumann L. Skin ageing and its treatment. J Pathol. 2007;211(2):241–251. doi:10.1002/path.2098.
2. Cegiełko E, Ruprich M, Cieśla-Panek I. Egzogenne i endogenne przyczyny procesu starzenia. Zeszyty Naukowe Akademii Górnośląskiej. 2023;8:20–28. doi:10.53259/2023.8.03.
3.  Chomiczewska D, Kręcisz B, Kieć-Świerczyńska M. Podstawowe wiadomości o budowie i funkcji skóry. W: Kręcisz B, red. Profilaktyka dermatoz zawodowych. Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera.
4. Zorina A, Zorin V, Kudlay D, Kopnin P. Molecular Mechanisms of Changes in Homeostasis of the Dermal Extracellular Matrix: Both Involutional and Mediated by Ultraviolet Radiation. International Journal of Molecular Sciences. 2022;23(12):6655. doi:10.3390/ijms23126655.