Kosmetyki należą do produktów codziennego użytku, które kupujemy regularnie i często intuicyjnie. Kierujemy się zapachem, ceną, marką, obietnicą marketingową lub innymi preferencjami osobistymi. Tymczasem niewiele osób jest świadomych, że krem, serum czy szampon, zanim trafi na półkę drogerii, musi spełnić szereg wymagań prawnych. Co więcej, prawo w stosunku do produktów kosmetycznych w Unii Europejskiej regularnie się zmienia. Wynika to z prostego faktu, zmienia się świat, zmieniają się technologie, a przede wszystkim poszerza się wiedza o składnikach, ich wpływie na zdrowie człowieka i oddziaływaniu na środowisko. Prawo kosmetyczne nie jest więc „zbiorem martwych przepisów”, ale dynamicznym systemem, który reaguje na postęp naukowy i techniczny.
Podstawą całego systemu ochrony konsumenta w kwestii kosmetyków jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych, które należy uznać za jeden z najważniejszych aktów prawnych regulujących funkcjonowanie rynku kosmetycznego w UE. Rozporządzenie to przyjmuje założenie, że kosmetyk wprowadzany do obrotu musi być bezpieczny dla zdrowia człowieka w normalnych lub racjonalnie przewidywalnych warunkach stosowania. Kluczowe jest tu sformułowanie – zanim produkt trafi do sprzedaży, ponieważ w modelu unijnym bezpieczeństwo produktu nie jest ustalane dopiero wtedy, gdy pojawią się szkody lub skargi, ale ma być wykazane z wyprzedzeniem, zanim produkt trafi do konsumentów. To w praktyce oznacza, że konsument uzyskuje w pełni bezpieczny i przebadany produkt do użytkowania. Jednym z najważniejszych elementów tego systemu jest zasada jasnego przypisania odpowiedzialności. Rozporządzenie 1223/2009/WE wymaga, aby każdy kosmetyk posiadał wyznaczoną osobę odpowiedzialną, a więc konkretny podmiot, który formalnie odpowiada za zgodność produktu z prawem. Może być to producent, importer lub inny podmiot wprowadzający produkt na rynek. Odpowiedzialność jest przypisana konkretnie, co zwiększa przewidywalność oraz możliwość egzekwowania przepisów. Odpowiedzialność ta obejmuje m.in. wymóg posiadania dokumentacji produktu, zapewnienie oceny bezpieczeństwa oraz gotowość do współpracy z organami kontroli. Oprócz odpowiedzialności, którą posiada „osoba odpowiedzialna”, dystrybutorzy, który udostępniają produkty na rynku dla konsumentów – również posiadają swoje obowiązki i odpowiedzialności. Za niespełnienie obowiązków wynikających z rozporządzenia 1223/2009/WE grożą m.in. wysokie kary finansowe, określone w Ustawie z dnia 4 października 2018 o produktach kosmetycznych.
Szczególnie istotna jest droga składnika i produktu od laboratorium do momentu, w którym trafia on w ręce konsumenta. Na etapie projektowania receptury firmy kosmetyczne dobierają surowce, z których powstanie produkt kosmetyczny. Na tym poziomie produkt projektowany jest tak, aby spełniał wszelkie wymogi bezpieczeństwa. Następnie kluczowe staje się przeprowadzenie oceny bezpieczeństwa, zakończonej wystawieniem raportu bezpieczeństwa przez safety assessora, która jest fundamentem dopuszczenia kosmetyku do obrotu i użytkowania przez konsumentów. Ocena ta uwzględnia m.in. właściwości toksykologiczne składników oraz ich stężenia, drogę narażenia (to jak jest kosmetyk stosowany) i wiele innych aspektów, mających wpływ na ostateczne bezpieczeństwo produktu kosmetycznego.
Prawo kosmetyczne zmienia się zatem głównie dlatego, że rośnie wiedza o substancjach stosowanych w kosmetykach, ich wpływie na zdrowie oraz mechanizmach działania. Jeśli w badaniach naukowych pojawiają się nowe dowody dotyczące ryzyka określonego składnika (np. możliwe działanie kancerogenne lub toksyczne), regulatorzy muszą reagować, dostosowując przepisy do aktualnego stanu wiedzy. Jest to logika prawa ochronnego, system ma nie tylko odpowiadać na problemy, ale przede wszystkim im zapobiegać. Właśnie w tym sensie system regulacyjny w Unii Europejskiej dba o Twoje bezpieczeństwo „zanim Ty o tym pomyślisz”, ponieważ większość zagrożeń związanych ze stosowaniem kosmetyków jest niewidoczna na poziomie codziennych wyborów – ponieważ została zidentyfikowana i wyeliminowana dużo wcześniej.
W ostatnich latach coraz wyraźniej widać jednak, że bezpieczeństwo człowieka nie jest jedynym celem regulacji. Współczesne prawodawstwo unijne coraz mocniej łączy kwestie zdrowia konsumenta z ochroną środowiska. W branży kosmetycznej szczególne znaczenie ma tutaj obszar opakowań, które generują znaczący strumień odpadów i wpływają na ślad środowiskowy produktu w całym cyklu życia. Z tego względu równolegle do prawa kosmetycznego rozwijają się regulacje środowiskowe, które w praktyce zaczynają „dotykać” kosmetyków poprzez opakowania oraz wymagania dotyczące obiegu materiałów. Przykładem Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych, które ustanawia nowe, jednolite standardy w zakresie projektowania opakowań, recyklowalności, ponownego użycia oraz obowiązków informacyjnych. W efekcie konsument może obserwować zmiany, które pozornie wydają się wyłącznie estetyczne np. inne materiały opakowań, większą ilość oznaczeń środowiskowych, mniej zbędnych warstw, a także rosnącą popularność opakowań refill lub wielokrotnego użytku. Jednak u ich podstaw leży proces legislacyjny, który zmienia standardy rynkowe i określone działania technologiczne. To właśnie tutaj także prawo zaczyna działać „przed” konsumentem. Regulatorzy wprowadzają rozwiązania mające ograniczyć powstawanie odpadów i zwiększyć ich recyklowalność w obiegu zamkniętym. Można zatem powiedzieć, że europejskie regulacje tworzą ramy, w których kosmetyk ma być nie tylko bezpieczny dla człowieka, ale również mniej obciążający dla środowiska.
Podsumowując, prawo kosmetyczne zmienia się, ponieważ zmiana jako taka jest odpowiedzią na postęp naukowy, technologiczny, nowe zagrożenia oraz rosnącą świadomość społeczną. Fundamentem ochrony konsumenta pozostają regulacje prawne tj. Rozporządzenie 1223/2009/WE, które ustanawia model odpowiedzialności i obowiązek wykazania bezpieczeństwa kosmetyku zanim trafi na rynek i zostanie sprzedany. Jednocześnie zmiany w przepisach środowiskowych powodują, że kosmetyki wchodzą w nową fazę regulacyjną, w której liczy się nie tylko skład i działanie produktu, ale również jego wpływ na środowisko, zwłaszcza przez opakowania. Te kompleksowe i wielowymiarowe działania, których zwykle nie widać podczas zakupów, decydują o tym, co realnie trafia na Twoją półkę.
Źródła:
1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. dotyczące produktów kosmetycznych
2. Rozporządzenie (UE) 2025/40 Parlamentu Europejskiego i Rady z 19 grudnia 2024 roku dotyczące opakowań i odpadów opakowaniowych, zmieniające rozporządzenie (UE) 2019/1020 oraz dyrektywę (UE) 2019/904 oraz uchylające dyrektywę 94/62/WE
3. Bezpieczeństwo kosmetyków | Kosmopedia
Analizuj składy kosmetyków!
Aplikacja dostępna jest na telefonach z system Android oraz iOS. Wystarczy, że klikniesz poniżej w jeden z wybranych systemów, a zostaniesz przeniesiony bezpośrednio do sklepu, by móc pobrać aplikację na swój telefon.
